بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ سوره 2: البقرة
وَلِلّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ
وَجْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿115﴾
و مشرق و مغرب از آن خداست پس به هر سو رو كنيد آنجا روى [به]
خداست آرى
خدا گشايشگر داناست (115)
شان نزول آیه
در شان نزول آيه روايات مختلفى نقل شده است:
ابن عباس
مى گويد: اين آيه مربوط به تغيير قبله است، هنگامى كه
قبله
مسلمانان از بيت المقدس به كعبه تغيير يافت، يهود در مقام
انكار بر آمدند و
به مسلمانان ايراد گرفتند كه مگر مىشود قبله
را تغيير داد؟ آيه نازل شد و
به آنها پاسخ داد كه شرق و غرب
جهان از آن خدا است.
در روايت ديگرى مى خوانيم: كه اين آيه
در مورد نماز مستحبى نازل شده است كه
هرگاه انسان سوار
بر مركب باشد به هر سو كه برود (هر چند پشت به قبله
باشد)،
مى تواند نماز مستحبى بخواند.
بعضى ديگر از "جابر" نقل كرده اند
كه پيامبر (صلي الله عليه و آله) گروهى
از مسلمانان را به يكى از
ميدانهاى جنگ فرستاد، شب هنگام كه تاريكى همه جا
را فرا گرفت،
نتوانستند قبله را بشناسند و هر گروهى به سويى نماز خواندند،
هنگام طلوع آفتاب ديدند همگى به غير جانب قبله نماز گذارده اند،
از پيامبر
(صلي الله عليه و آله) سؤال كردند، آيه فوق نازل شد و
به آنها اعلام كرد كه
نمازهايشان در چنين حالتى صحيح بود
(البته اين حكم شرائطى دارد كه در كتب
فقهى آمده است).
هيچ مانعى ندارد كه همه شان نزولهاى فوق براى آيه ثابت باشد.
تفسیر نور
يهود بعد از تغيير قبله ى
مسلمانان از بيت المقدّس به كعبه،
ايجاد سؤال و يا القاء شبهه مىكردند كه
به چه دليلى قبله
تغيير يافته است. هرچند در آيات قبل <402> به اجمال
و
سربسته، خداوند پاسخ اينگونه اعتراضات را بيان فرمود، ولى
اين آيه نيز
بر اين حقيقت تكيه مىكند كه مشرق و مغرب از آن
خداست و به هرسو رو كنيد،
خدا آنجاست. اگر كعبه نيز به عنوان
قبله قرار داده شده است، براى تجلّى
وحدت مسلمانان و تجديد
خاطرات ايثارگرى و شرك ستيزى ابراهيم عليه السلام
است.
و بدين خاطر داراى قداست و احترام مى باشد.
چنانكه در رسالههاى
احكام مراجع آمده است، در نمازهاى
مستحبى، قبله شرط نيست و حتّى مىتوان
در حال راه رفتن
يا سواره بجا آورد. برخى روايات نيز در ذيل اين آيه، به
اين مطلب اشاره نمودهاند. <403>
اگر به فرموده آيهى قبل، گروهى در خرابى مسجد تلاش
كردند، شما از پاى ننشينيد كه توجّه به خدا در انحصار
جهتى خاصّ نيست.
جهت قبله به شرق يا غرب باشد، موضوعى تربيتى
و سياسى است، اصل و مقصود،
ياد خدا و ارتباط با او
مى باشد. قرآن در ستايش گروهى از بندگان
مى فرمايد:
«يذكرون اللّه قياماً و قعوداً و على جنوبهم»
<404> آنان خدارا به
حال ايستاده و نشسته و خوابيده ياد
مى كنند. و يا در پاسخ هياهويى كه براى
تغيير قبله درست شد،
مى فرمايد: «ليس البر ان تولّوا وجوهكم قِبل المشرق
والمغرب
ولكنّ البرّ من آمن باللّه» <405> يعنى: اى مردم! نيكى اين
نيست كه رو به سوى شرق يا غرب در حال عبادت بكنيد،
بلكه نيكى در ايمان
واقعى شما به خدا و انجام كارهاى
خداپسندانه است.
هرچند در آيه قبل،
از بزرگترين ظلم يعنى تخريب مساجد
يا منع از مساجد، سخن به ميان آمد و يا
اينكه در جاى ديگر
مى فرمايد: اگر جهاد نبود صوامع و بيع و مساجد ويران
مى شدند. <406> ولى آيه بشارت به اين است كه مبادا مأيوس
شويد و يا
احساس نااميدى و بىپناهى بكنيد، تمام جهان، محل
عبادت و همه جاى هستى
قبله گاه است.
1- هركارى كه به فرمان خداوند بوده و رنگ الهى داشته باشد،
وجه اللَّه و عبادت است. «اينما تولّوا فثَمّ وجه اللَّه»
2- خداوند در همه جا حاضر و بر هر چيز ناظر است.
«انّ اللَّه واسع عليم»